مىكردند ، براى حفظ و حراست خود ناچار بودند كه گروهى از مردان جنگى و پرتاب‌كنندگان گلوله‌هاى نفتى را در كشتيهاى خود جاى دهند ، ولى با وجود همهء اين پيش‌بينيها برخى از كشتيها را راهزنان دريايى غارت مىكردند . « 1 » بزرگ بن شهريار ، ناخداى رامهرمزى ، از دريانوردان و مؤلفان اين دوره ( 299 - 399 ق ) است . او تمام عمر خود را بر روى اقيانوس هند سپرى كرده و در حدود سال 342 ق / 953 م كتاب عجايب الهند را تأليف كرده است . اين كتاب داستانهاى آموزنده و شگفت‌انگيزى دربارهء دريانوردان جزاير شرق هند و قسمتهاى ديگر اقيانوس دارد و ظاهرا براى مطالعه عموم مردم تأليف شده است . با اينكه بيشتر مطالب آن افسانه است ، نمىتوان بعضى از داستانهاى آن را هنگام تحقيق در پيشرفت جغرافياى اسلامى ناديده گرفت . « 2 » نقل داستانهاى دريايى در نوشته‌هاى جغرافياى اسلامى ، قرنهاى متمادى ادامه داشت . از آثار ممتاز اين دوره مجموعه داستانهاى معروف به صد و يكشب است كه احتمالا در نيمهء دوم قرن چهاردهم ميلادى تدوين شده است . از متن اين داستانها پيداست كه مؤلف با هزار و يكشب آشنا بوده ، ولى از مطالب آن چيزى اقتباس نكرده است . در اين مجموعه از جزيرهء كافور و سفر دريايى به چين و خمدان ، پايتخت آن كشور ، سخن رفته است . اين مجموعه با حكايت ابن وهب جهانگرد رابطهء نزديك دارد . سفرهاى دريايى به منظور تجارت و اكتشاف سرزمينهاى جديد به مرور قرون ، سير تكاملى خود را طى كرد ؛ به‌طورى كه در قرن چهاردهم ميلادى راهنماهاى دريانوردى ناخدايان عرب مسلمان را ، مانند ابن ماجد كه راهنماى واسكودوگاما بود ، به وجود آورد . « 3 » سير و تدوين علم جغرافيا در اين دوره با تجسس و اكتشاف همراه بوده است ؛ ولى آثارى كه درباره دريانوردى تأليف شده بود ( ظاهرا قسمت عمدهء آن از ميان رفته است ) با معلومات كسب شده از منابع يونانى و غير يونانى تعارض داشت . به همين دليل

--> ( 1 ) . دريانوردى ايرانيان ؛ ج 1 ، ص 304 و 305 . ( 2 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 107 . ( 3 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 163 .